មេរៀនទី១៖ រូបមន្តនិងសមីការគីមី ថ្នាក់ទី១១
មេរៀនទី១៖ រូបមន្តនិងសមីការគីមី
ស្វាគមន៍មកកាន់មេរៀនគីមីវិទ្យា។ នៅក្នុងអត្ថបទនេះ យើងនឹងសិក្សាលម្អិតអំពីមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃនិមិត្តសញ្ញា រូបមន្តគីមី វ៉ាឡង់ ម៉ាសធៀប និងការដោះស្រាយលំហាត់សមីការគីមីផ្សេងៗ។
១. និមិត្តសញ្ញានៃធាតុគីមី
ជាទូទៅគេកំណត់និមិត្តសញ្ញានៃធាតុគីមីដោយតួអក្សរធំ ដែលជាតួអក្សរទីមួយខាងដើម ឬសរសេរជាមួយអក្សរតូចនៃតួទីពីរ ឬទីបីនៃឈ្មោះធាតុគីមីជាអក្សរឡាតាំង។
តារាងនិមិត្តសញ្ញាធាតុគីមីមួយចំនួន
| ឈ្មោះធាតុ | និមិត្តសញ្ញា | ឈ្មោះធាតុ | និមិត្តសញ្ញា |
|---|---|---|---|
| កាបូន | C | ក្លរ | Cl |
| បរ | B | ម៉ាញ៉េស្យូម | Mg |
| ផូស្វរ | P | ទង់ដែង | Cu |
| អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម | U | មាស | Au |
២. រូបមន្តគីមី
រូបមន្តគីមីនៃសារធាតុមួយប្រាប់ឱ្យយើងដឹងពីចំនួនធាតុដែលចូលផ្សំ និងចំនួនអាតូមរបស់ធាតុនីមួយៗដែលមាននៅក្នុងម៉ូលេគុលនៃសារធាតុនោះ។
ឧទាហរណ៍៖ NaCl , NaOH , KBr , CaCO3
៣. វ៉ាឡង់ រ៉ាឌីកាល់ និងការសរសេររូបមន្តគីមី
ក. វ៉ាឡង់
វ៉ាឡង់ គឺជាលទ្ធភាពចូលផ្សំរវាងអាតូម ឬរ៉ាឌីកាល់ជាមួយធាតុដទៃទៀត។ ជានិច្ចកាលវ៉ាឡង់ជាចំនួនគត់តូច ឬសូន្យតាងដោយលេខរ៉ូម៉ាំង។ គេអាចកំណត់រូបមន្តគីមីបានដោយប្រើវ៉ាឡង់របស់អាតូម ឬរ៉ាឌីកាល់ (ក្រុមអាតូម) ដែលចូលផ្សំ។ ចំនួនវ៉ាឡង់នៃធាតុស្មើនឹងបន្ទុកនៅលើអ៊ីយ៉ុង។
ខ. រ៉ាឌីកាល់
រ៉ាឌីកាល់ គឺជាក្រុមអាតូមដែលចូលរួមក្នុងរូបមន្តម៉ូលេគុលនៃអង្គធាតុសមាសមួយចំនួន។
តារាងវ៉ាឡង់និងរ៉ាឌីកាល់
| ឈ្មោះធាតុ | វ៉ាឡង់ | ឈ្មោះរ៉ាឌីកាល់ | វ៉ាឡង់ |
|---|---|---|---|
| Na | 1 | OH | 1 |
| Zn | 2 | NO3 | 1 |
| Fe | 2, 3 | CO3 | 2 |
| Mg | 2 | SO4 | 2 |
| Ne | 0 | NH4 | 1 |
គ. ការសរសេររូបមន្តគីមី
កាលណាធាតុគីមីចូលផ្សំគ្នា ជាសមាសធាតុ វ៉ាឡង់សរុបនៃធាតុ ឬរ៉ាឌីកាល់នីមួយៗត្រូវស្មើគ្នា (ឬចំនួនបន្ទុកលើអ៊ីយ៉ុងក៏ត្រូវស្មើគ្នាដែរ)។
- រូបមន្តគីមីទូទៅ៖ AyBx
- ឧទាហរណ៍៖ អាលុយមីញ៉ូមអុកស៊ីត Al2O3 (ដោយ Al មានវ៉ាឡង់ 3 និង O មានវ៉ាឡង់ 2 ធ្វើការគុណខ្វែងគ្នា)។
៤. ម៉ាសធៀប
ក. ម៉ាសអាតូមធៀប (Ar)
ម៉ាសអាតូមធៀបនៃធាតុមួយ គឺជាផលធៀបម៉ាសមធ្យមរបស់អាតូមនៃធាតុនោះជាមួយនឹង 1/12 ម៉ាសអាតូមកាបូន-12 (12C)។
ឧទាហរណ៍៖
- H = 1, He = 4, C = 12
- Ca = 40, Fe = 56, Pb = 207
ខ. ម៉ាសម៉ូលេគុលធៀប (Mr)
ម៉ាសម៉ូលេគុលធៀបរបស់សារធាតុមួយ គឺជាផលធៀបម៉ាសម៉ូលេគុលមធ្យមរបស់សារធាតុនោះជាមួយនឹង 1/12 ម៉ាសអាតូមកាបូន-12។
របៀបគណនា៖
- H2SO4 = 2(1) + 32 + 16(4) = 98
- NaCl = 23 + 35.5 = 58.5
- CaCO3 = 40 + 12 + 16(3) = 100
៥. សមាសភាពសតភាគ (ភាគរយ) និងការគណនាម៉ាស
ក. សមាសភាពសតភាគនៃធាតុបង្កក្នុងម៉ូលេគុល
រូបមន្ត៖ %ធាតុបង្ក = (ម៉ាសអាតូមធៀប Ar / ម៉ាសម៉ូលេគុលធៀប Mr) × 100%
ឧទាហរណ៍៖ គណនាសមាសភាពសតភាគរបស់ Na និង Cl ក្នុង NaCl
- Mr(NaCl) = 58.5
- %Na = (23 / 58.5) × 100 = 39.32%
- %Cl = (35.5 / 58.5) × 100 = 60.68%
ខ. គណនាម៉ាសនៃធាតុបង្កក្នុងសមាសធាតុមួយ
រូបមន្ត៖ ម៉ាសធាតុបង្ក = (ចំនួនអាតូមធាតុ × Ar / Mr របស់សមាសធាតុ) × ម៉ាសភាគសំណាក
ឧទាហរណ៍៖ រកម៉ាស Cu ក្នុង 32g នៃ CuSO4
- Mr(CuSO4) = 160
- ម៉ាស Cu = (64 / 160) × 32 = 12.8g
គ. គណនាម៉ាសទឹកក្នុងសមាសធាតុ
រូបមន្ត៖ ម៉ាសទឹក = (ចំនួនម៉ូល H2O × Mr(H2O) / Mr សមាសធាតុ) × ម៉ាសភាគសំណាក
ឧទាហរណ៍៖ រកម៉ាសទឹកក្នុង 10g នៃ Na2CO3.10H2O
- Mr(Na2CO3.10H2O) = 286
- ម៉ាសទឹកក្នុងរូបមន្ត = 10 × 18 = 180
- m(H2O) = (180 / 286) × 10 = 6.29g
៦. រូបមន្តងាយ
ដើម្បីកំណត់រូបមន្តងាយ គេត្រូវអនុវត្តតាមជំហានដូចខាងក្រោម៖
- កំណត់ចំនួនម៉ូល (កាលណាស្គាល់ម៉ាស ឬភាគរយរបស់ធាតុនីមួយៗ)
- យកតម្លៃលេខតូច (ចំនួនម៉ូល) ធ្វើជាភាគបែងរួម
- យកលទ្ធផលធ្វើជាសន្ទស្សន៍
ឧទាហរណ៍៖ សមាសធាតុមួយមាន O = 88.89% និង H = 11.11%
- n(O) = 88.89 / 16 = 5.55
- n(H) = 11.11 / 1 = 11.11
- ផលធៀប៖ O = 5.55/5.55 = 1 ; H = 11.11/5.55 = 2
- រូបមន្តងាយគឺ H2O
៧. សមីការគីមី
សមីការគីមីមួយសម្គាល់បានដោយ៖
- ធាតុ ឬសមាសធាតុនៅផ្នែកខាងឆ្វេងសញ្ញាព្រួញហៅថា អង្គធាតុប្រតិករ
- សារធាតុថ្មីដែលកកើតនៅផ្នែកខាងស្តាំសញ្ញាព្រួញហៅថា អង្គធាតុកកើត ឬផលិតផល
ឧទាហរណ៍៖ 2Mg(s) + O2(g) ⟶ 2MgO(s)
៨. សមីការអ៊ីយ៉ុង
អង្គធាតុដែលអាចរលាយនៅក្នុងប្រតិកម្មគីមីអាចសរសេរជាអ៊ីយ៉ុងបាន ចំណែកអង្គធាតុរឹងមិនអាចសរសេរជាអ៊ីយ៉ុងបានទេ។
ឧទាហរណ៍៖
- សមីការគីមី៖ 2NaOH(aq) + CaSO4(aq) ⟶ Ca(OH)2(s) + Na2SO4(aq)
- សមីការអ៊ីយ៉ុងសម្រួល៖ 2OH-(aq) + Ca2+(aq) ⟶ Ca(OH)2(s)
លំហាត់ប្រតិបត្តិ
១. គណនាម៉ាសម៉ូលេគុលធៀប (Mr)
ចូរគណនាម៉ាសម៉ូលេគុលធៀបនៃសារធាតុទាំងនេះ៖ KOH, CuCO3, MgSO4, Ba(NO3)2, Fe2O3, (NH4)2SO4, H3PO4, CaCl2
២. កំណត់រ៉ាឌីកាល់ និងវ៉ាឡង់
ចូរកំណត់រ៉ាឌីកាល់ វ៉ាឡង់ និងឈ្មោះរ៉ាឌីកាល់ក្នុងសមាសធាតុខាងក្រោម៖
- KCl, Cu(OH)2, H2S, FeSO4, Na2SO3
- HClO4, HClO3, HClO2, HClO
- KI, CuBr2, H2C2O4, Na2S2O3
- K2S2O8, H2Cr2O7, FeS
- H2CrO4, Na2CO3, Ca(HCO3)2, H3PO4
៣. សរសេររូបមន្តគីមី
ចូរសរសេររូបមន្តនៃសមាសធាតុខាងក្រោម៖
- ទង់ដែង (I) អុកស៊ីត
- សូដ្យូមនីត្រាត
- បារ្យ៉ូមស៊ុលផាត
- អាស៊ីតស៊ុលភួរិច
- កាល់ស្យូមកាបូណាត
- ប៉ូតាស្យូមត្យូស៊ុលផាត
- សំណ (II) ក្លរួ
- ស័ង្កសីអុកស៊ីត
- ដែក (III) ស៊ុលផាត
- អាម៉ូញូមក្លរួ
៤. លំហាត់ថ្លឹងសមីការ
- Cu + O2 ⟶ CuO
- Fe2O3 + Al ⟶ Al2O3 + Fe
- Fe + Cl2 ⟶ FeCl3
- Zn + Cu(NO3)2 ⟶ Zn(NO3)2 + Cu
- Na + H2O ⟶ NaOH + H2
- NaOH + FeSO4 ⟶ Na2SO4 + Fe(OH)2
- CaCO3 + HCl ⟶ CaCl2 + CO2 + H2O
៥. បំពេញសមីការគីមី
- 4Al + ............... ⟶ 2Al2O3
- Fe2O3 + 2Al ⟶ Al2O3 + ..................
- 2Fe + ............ ⟶ 2FeCl3
- AgNO3 + NaCl ⟶ AgCl + ..................
- Ba + ............... ⟶ BaCl2 + H2
- Ca + ............... ⟶ Ca(OH)2 + H2
- 2NaOH + FeSO4 ⟶ Na2SO4 + ........................
សង្ឃឹមថាអត្ថបទមេរៀន និងលំហាត់ទាំងនេះនឹងជួយដល់ការសិក្សារបស់អ្នក!
Written by Baysamnum Team
