សង្ខេបមេរៀនជីវវិទ្យា៖ កំណកោសិកា និងការបន្តពូជ
សង្ខេបមេរៀនជីវវិទ្យា៖ កំណកោសិកា និងការបន្តពូជ (សម្រាប់ត្រៀមប្រឡង)
សួស្តីប្អូនៗសិស្សានុសិស្ស! នេះគឺជាអត្ថបទសង្ខេបខ្លឹមសារសំខាន់ៗបំផុតពីមេរៀនទី ៣ (ដំណើរកោសិកា) និងមេរៀនទី ១ (កំណកោសិកាបន្តពូជ)។ យើងបានរៀបចំជាចំណុចគន្លឹះដែលចេញប្រឡងញឹកញាប់ ដើម្បីធានាថាប្អូនៗអាចទទួលបានពិន្ទុពេញ។
ផ្នែកទី ១៖ មីតូស និង វដ្ដកោសិកា (Mitosis & Cell Cycle)
នេះជាផ្នែកមូលដ្ឋានគ្រឹះដែលត្រូវតែចេះច្បាស់។
១. និយមន័យសំខាន់ៗ
- មីតូស (Mitosis)៖ ជាលំនាំដែលណ្វៃយ៉ូកោសិកាមេ ១ ចែកខ្លួនបង្កើតបាន ណ្វៃយ៉ូកូន ២ ដែលមានចំនួន និងរូបរាងក្រូម៉ូសូម ដូចកោសិកាមេបេះបិទ។
- ចន្លោះវគ្គ (Interphase)៖ ជាវគ្គដែលកោសិកាលូតលាស់ និងមានសកម្មភាពខ្លាំងក្លាបំផុត។ ចំណុចសំខាន់គឺ វគ្គ S ដែលមានការ ស្វ័យដំឡើងទ្វេ ADN។
២. នាទីរបស់មីតូស
- ធានាការ លូតលាស់ នៃសារពាង្គកាយ (ដោយបង្កើនចំនួនកោសិកា)។
- បង្កើតកោសិកាថ្មី ដើម្បី ជួសជុល កោសិកាដែលខូច ឬងាប់។
- រក្សាព័ត៌មានសេនេទិច ឲ្យនៅថេរ (រក្សាចំនួនក្រូម៉ូសូម)។
៣. វគ្គទាំង ៤ នៃមីតូស (ត្រូវចាំតាមលំដាប់)
- ប្រូផាស (Prophase)៖ ក្រូម៉ូសូមចាប់ផ្តើមលេចរូបរាង (ខាប់ខ្លី), ភ្នាសណ្វៃយ៉ូរលាយបាត់, ត្រយូងអាក្រូម៉ាទិចកកើត។
- មេតាផាស (Metaphase)៖ ក្រូម៉ូសូមតម្រៀបគ្នានៅ ប្លង់អេក្វាទ័រ (កណ្ដាលកោសិកា)។ *ជាវគ្គដែលឃើញក្រូម៉ូសូមច្បាស់បំផុត។
- អាណាផាស (Anaphase)៖ ក្រូម៉ាទីតបងប្អូន បែកគ្នា រត់ទៅកាន់ប៉ូលផ្ទុយគ្នា។
- តេឡូផាស (Telophase)៖ ក្រូម៉ូសូមរលាវិញ, ភ្នាសណ្វៃយ៉ូកកើតឡើងវិញ, ចែកបានកោសិកាកូន ២។
៤. ចំណែកស៊ីតូប្លាស (Cytokinesis)
- កោសិកាសត្វ៖ ធ្វើការ ស្ដួច នៅផ្នែកកណ្ដាល។
- កោសិការុក្ខជាតិ៖ បង្កើត បន្ទះកោសិកា នៅកណ្ដាល ដើម្បីខណ្ឌចែក។
ផ្នែកទី ២៖ រូបផ្តុំសារពាង្គកាយ
លំដាប់រូបផ្តុំពីតូចទៅធំ៖ កោសិកា → ជាលិកា → សរីរាង្គ → ប្រព័ន្ធសរីរាង្គ
- កោសិកា៖ ឯកតាតូចបំផុតនៃភាវៈរស់។
- ជាលិកា៖ ក្រុមនៃកោសិកាដូចគ្នា បំពេញនាទីតែមួយ (ឧ. ជាលិកាសាច់ដុំ)។
- សរីរាង្គ៖ ជាលិកាច្រើនប្រភេទធ្វើការរួមគ្នា (ឧ. ក្រពះ, បេះដូង)។
- ប្រព័ន្ធ៖ សរីរាង្គច្រើនធ្វើការរួមគ្នា (ឧ. ប្រព័ន្ធរំលាយអាហារ)។
ផ្នែកទី ៣៖ ការបន្តពូជ (Reproduction)
១. ប្រព័ន្ធបន្តពូជមនុស្សប្រុស
- ពងស្វាស៖ មាននាទីផលិត ស្ពៃម៉ាតូសូអ៊ុត (កាម៉ែតឈ្មោល) និងអរម៉ូន តេស្តូស្តេរ៉ូន។
- ថង់ពងស្វាស៖ ស្ថិតនៅក្រៅរាងកាយ ដើម្បី រក្សាសីតុណ្ហភាពឲ្យទាបជាងរាងកាយ (1-3°C) ដែលជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់សម្រាប់ផលិតស្ពៃម៉ាតូសូអ៊ុត។
២. ប្រព័ន្ធបន្តពូជមនុស្សស្រី
- អូវែ៖ ផលិត អូវុល (កាម៉ែតញី) និងអរម៉ូន (អឺស្ត្រូសែន និង ប្រូសេស្តេរ៉ូន)។
- ដៃស្បូន (បំពង់ផាឡូប)៖ ជាកន្លែងដែល ការបង្កកំណើត កើតឡើង (ពេលស្ពៃម៉ាតូសូអ៊ុតជួបអូវុល)។
- ស្បូន៖ កន្លែងសម្រាប់អំប្រ៊ីយ៉ុងកាច់សំបុក និងលូតលាស់។
៣. វដ្ដរដូវ និង ដំណើរអូវុល
- ដំណើរអូវុល៖ ការបញ្ចេញអូវុលពីអូវែ (ជាធម្មតានៅ ថ្ងៃទី ១៤ នៃវដ្ដរដូវ)។
- អង្គលឿង៖ កកើតពីសំបកផូលីគុលក្រោយបញ្ចេញអូវុលរួច។ វាបញ្ចេញអរម៉ូន ប្រូសេស្តេរ៉ូន ដើម្បីរក្សាភ្នាសស្បូនសម្រាប់ទទួលកូន។
💡 សំណួរត្រៀមប្រឡង (High Score Tips)
ចំណុចពិសេសដែលសិស្សពូកែតែងតែចងចាំ៖
- សំណួរ៖ តើដុំពក ឬជំងឺមហារីក បណ្តាលមកពីអ្វី?
ចម្លើយ៖ បណ្តាលមកពីការបាត់បង់ការត្រួតពិនិត្យនៃវដ្ដកោសិកា (កោសិកាចែកខ្លួនគ្មានរបៀប និងគ្មានកំណត់)។ - សំណួរ៖ តើ ADN ស្វ័យដំឡើងទ្វេនៅវគ្គណា?
ចម្លើយ៖ នៅ វគ្គ S នៃចន្លោះវគ្គ។ - សំណួរ៖ ខុសគ្នារវាង មីតូស និង មេយ៉ូស?
ចម្លើយ៖- មីតូស៖ បានកោសិកាកូន ២ (2n), រក្សាទុកសម្រាប់លូតលាស់។
- មេយ៉ូស៖ បានកោសិកាកូន ៤ (n), បង្កើតកាម៉ែតសម្រាប់ការបន្តពូជ។
ជូនពរប្អូនៗទទួលបានជោគជ័យក្នុងការប្រឡង!
Written by Baysamnum Team
