សេចក្ដីសង្ខេបភូមិវិទ្យា ថ្នាក់ទី ១១ (ត្រៀមប្រឡង)

នេះគឺជាការសង្ខេបចំណុចសំខាន់ៗនៃជំពូកទី ១ មេរៀនទី ១, ២ និង ៣ សម្រាប់ត្រៀមប្រឡង ដើម្បីទទួលបានពិន្ទុពេញ៖

១. ភូមិវិទ្យារូបវន្ត (Physical Geography)

• របាំងរូប (Physical Barriers): ជាឧបសគ្គធម្មជាតិ រួមមាន ជួរភ្នំធំៗ (ហិមាល័យ, អង់, អាល់), លំហទ្វីប, មហាសមុទ្រ និងលំហអាកាស,។
• ការជម្នះរបាំងភ្នំ: មនុស្សសាងសង់ផ្លូវបត់បែនតាមចង្កេះភ្នំ ផ្លូវរូងភ្នំ (ដូចជាផ្លូវរូងភ្នំសីនីស រវាងបារាំងនិងអ៊ីតាលី) និងផ្លូវដែកល្បឿនលឿន (T.G.V, Shinkansen),,។
• សណ្ឋានដីនៅកម្ពុជា: មានអំណោយផលដល់ការសាងសង់ផ្លូវដែក តែនៅមានលក្ខណៈអន់ថយ។ មានផ្លូវជាតិសំខាន់ៗដូចជាផ្លូវជាតិលេខ ៤ ភ្ជាប់ទៅតំបន់មាត់សមុទ្រតាមច្រកពេជ្រនិល។

២. ភូមិវិទ្យាសេដ្ឋកិច្ច (Economic Geography)

ស្ថិតិដីធ្លី និងកសិកម្ម:

• ដីដែលអាចដាំដុះបានមានត្រឹមតែ ១១% នៃផ្ទៃដីទ្វីបសរុប។
• ដីកសិកម្មសរុប (រួមទាំងដីចិញ្ចឹមសត្វ) មានប្រហែល ៤៩%។
• ១/៥ នៃដីដាំដុះលើពិភពលោក ជាដីបញ្ចូលទឹក។

បដិវត្តន៍បៃតង (Green Revolution):

ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៩៦០-១៩៧០ ដឹកនាំដោយបណ្ឌិត Swaminathan (ឥណ្ឌា) និងវិទ្យាស្ថាន IRRI (ហ្វីលីពីន)។ ជោគជ័យធំគឺពូជស្រូវ IR36 ដែលជួយឱ្យឥណ្ឌាឈប់អត់ឃ្លាន និងក្លាយជាអ្នកនាំចេញស្រូវសាលី,។

ការរៀបចំដែនដី:

• ស្រែថ្នាក់ (Terraced Fields): ធ្វើនៅតំបន់ភ្នំ (ចិន, ហ្វីលីពីន) ដើម្បីបង្កើនផ្ទៃដី និងទប់ស្កាត់សំណឹកដី។
• ប៉ុលឌែកម្ម (Polderization): ការដណ្ដើមដីពីសមុទ្រនៅប្រទេសហូឡង់ (ដី ២៤% ស្ថិតក្រោមនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ),។
• ដីលើក (Terre-Pleins): ជប៉ុនប្រើសម្រាប់សាងសង់រោងចក្រ កំពង់ផែ និងព្រលានយន្តហោះ (Kansai),។

៣. គោលការណ៍ផែនទី និងតំបន់សំខាន់ៗ (Map Concepts & Regions)

ព្រែកជីកយុទ្ធសាស្ត្រ:

• ព្រែកជីកស៊ុយអេ (Suez): នៅមជ្ឈិមបូព៌ា (អេស៊ីប) ភ្ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ និងសមុទ្រក្រហម,។
• ព្រែកជីកប៉ាណាម៉ា (Panama): នៅអាមេរិកកណ្តាល ភ្ជាប់មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក និងប៉ាស៊ីហ្វិក,។
• ព្រែកជីកកូរាំង (Corinthe): នៅប្រទេសក្រិក។

តំបន់វាលភក់ (Swamps):

មាននៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (សិង្ហបុរី, ឥណ្ឌូណេស៊ី) និងអាមេរិក (Everglades),។

តំបន់រ៉ាំសា (Ramsar):

ជាតំបន់ដីសើមអន្តរជាតិ។ កម្ពុជាចូលជាសមាជិកនៅឆ្នាំ ១៩៩៦ ដើម្បីអភិរក្សធនធានធម្មជាតិ។

៤. ពាក្យគន្លឹះសំខាន់ៗ (Keywords)

• របាំងរូប (Physical Barriers): ឧបសគ្គធម្មជាតិដែលរារាំងទំនាក់ទំនងមនុស្ស (ភ្នំ, ទឹក, លំហ)។
• បដិវត្តន៍បៃតង (Green Revolution): ការបំលែងលក្ខខណ្ឌផលិតកម្មកសិកម្មដោយប្រើបច្ចេកទេសទំនើប និងពូជបង្កាត់ដើម្បីបង្កើនទិន្នផល។
• ប៉ុលឌែ (Polder): ផ្ទៃដីដែលដណ្ដើមបានពីសមុទ្រតាមរយៈការសាងសង់ទំនប់ និងបូមទឹកចេញ។
• អាស៊ីស (Oasis): កោះបៃតងកណ្តាលវាលខ្សាច់ ដែលមានប្រភពទឹកសម្រាប់ដាំដុះ។
• ផុកការ៉ា (Foggara): ប្រព័ន្ធអណ្តូងនិងរូងបង្ហូរទឹកក្រោមដីនៅតំបន់វាលខ្សាច់,។
• ដីលើក (Terre-Plein): ការចាក់ដីបំពេញផ្ទៃទឹកសមុទ្រដើម្បីសាងសង់សំណង់ផ្សេងៗ,។

---

មេរៀនសង្ខេបសម្រាប់ត្រៀមប្រឡង ជំពូកទី ២ មេរៀនទី ១ និងទី ២ (ភូមិវិទ្យា ថ្នាក់ទី ១១)៖

១. ភូមិវិទ្យារូបវន្ត (PHYSICAL GEOGRAPHY)

• តួនាទីព្រៃឈើ៖ រក្សាលំនឹងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ផ្តល់ជម្រកមនុស្ស សត្វ ការពារសំណឹកដី និងធ្វើនិយតកម្មអាកាសធាតុ។ ព្រៃឈើ ១ ហិចតា ផ្តល់អុកស៊ីសែន ($O_2$) ៧ តោន និងស្រូបយកឧស្ម័នកាបូនិក ($CO_2$) ៥ តោន ក្នុងមួយឆ្នាំ។
• ដី (Soil)៖ ជាស្រទាប់លើបង្អស់នៃសំបកផែនដី (កម្រាស់ ២-៣cm ទៅ ២-៣m) ផ្សំឡើងដោយរូបធាតុរ៉ែ និងសរីរាង្គ។
• ប្រភេទដីតាមប្រភពកំណើត៖
  • ដីក្រហម (កើតពីសិលាបាសាល់)។
  • ដីល្បាប់ (កើតពីចរន្តទឹកទន្លេ)។
  • ដីឡីស (Loess) (កើតពីខ្យល់បក់ផង់ធូលីពណ៌លឿង)។
• ភ្នាក់ងារសំណឹកធម្មជាតិ៖ ទឹក (ទឹកភ្លៀង ទឹកជ្រោះ ទឹកសមុទ្រ), ទឹកកក, និងខ្យល់បក់ (ពិសេសនៅតំបន់គ្មានរុក្ខជាតិ)។

២. ភូមិវិទ្យាសេដ្ឋកិច្ច (ECONOMIC GEOGRAPHY)

• ការប្រើប្រាស់ថាមពលឈើ៖ នៅកម្ពុជា ប្រជាជនប្រមាណ ៩៧.៧% ប្រើប្រាស់ថាមពលឈើ (អុស និងធ្យូង) សម្រាប់ដោះស្រាយជីវភាព។
• មូលហេតុបាត់បង់ព្រៃឈើនៅកម្ពុជា៖ កំណើនប្រជាជន (តម្រូវការលំនៅដ្ឋាន និងអុស), ការពង្រីកដីកសិកម្ម (ដំណាំកៅស៊ូ ដូងប្រេង កាផែ), និងអាជីវកម្មឈើខុសច្បាប់។
• សកម្មភាពមនុស្សបង្កសំណឹកដី៖ ការដាំដំណាំតែមួយមុខ (Monoculture), ការភ្ជួររាស់តាមទិសចំណោត, ការកាប់ព្រៃឈើ និងការបន្ស៊ីស្មៅសត្វលើសកម្រិត។
• ស្ថិតិសំខាន់៖ ព្រៃឈើពិភពលោកបច្ចុប្បន្ននៅសល់តែ ១/៣ ប៉ុណ្ណោះ។ នៅកម្ពុជា ព្រៃឈើថយចុះពី ៧៣% (ឆ្នាំ ១៩៦០) មកនៅសល់មិនដល់ ៤០% នាពេលបច្ចុប្បន្ន។

៣. តំបន់សំខាន់ៗលើសែនទី (MAP CONCEPTS)

• ព្រៃអាម៉ាសូនី (ប្រេស៊ីល)៖ ជាតំបន់រងការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើខ្លាំងជាងគេ ដើម្បីសាងសង់ផ្លូវ និងពង្រីកកសិដ្ឋាន។
• វាលលំហសាហារ៉ា៖ តំបន់រងសំណឹកខ្លាំងដោយសារខ្យល់បក់។
• Dust Bowl (សហរដ្ឋអាមេរិក)៖ បាតុភូតឈ្លានពាននៃខ្សាច់លើកសិដ្ឋាននៅរដ្ឋអូក្លាហូម៉ា នាបណ្តាឆ្នាំ ១៩៣០។
• តំបន់ភ្នំអង់ និងអាស៊ីមូសុង៖ ប្រើបច្ចេកទេសស្រែថ្នាក់ ដើម្បីទប់ទល់សំណឹកដី។

៤. ពាក្យគន្លឹះសំខាន់ៗ (KEYWORDS)

• ផលស៊ែ (Greenhouse Effect)៖ បាតុភូតដែលស្រទាប់ឧស្ម័ន $CO_2$ កាន់តែក្រាស់ រក្សាកម្ដៅភាយពីដី បណ្តាលឱ្យផែនដីឡើងកម្ដៅ។
• អន្តរហេតុផល (Inter-causality)៖ ច្បាប់ដែលថា មនុស្សបំផ្លាញធម្មជាតិគឺជា "ហេតុ" ហើយការរងគ្រោះរបស់មនុស្សវិញគឺជា "ផល"។
• សំណឹក (Erosion)៖ បាតុភូតធម្មជាតិដែលផ្ទៃលើនៃសំបកផែនដីត្រូវរេចរឹលដោយសារភ្នាក់ងារទឹក ខ្យល់ ឬទឹកកក។
• អំបិលកម្ម (Salinization)៖ ដំណើរបង្កជាតិអំបិលក្នុងដីស្រទាប់លើ ដោយសារការហួតនៃទឹកស្រោចស្រពនៅតំបន់ស្ងួត។
• កសិរុក្ខកម្ម (Agroforestry)៖ ការដាំដំណាំចម្រុះ (ដើមឈើ ដំណាំ និងចិញ្ចឹមសត្វ) ដើម្បីការពារដី និងបង្កើនគុណភាពដី។
• បន្លាស់ដំណាំ (Crop Rotation)៖ វិធីដាំដំណាំច្រើនមុខប្តូរវេនគ្នាលើដីតែមួយ ដើម្បីរក្សាជីជាតិដី។

---

នេះគឺជាសេចក្តីសង្ខេបមេរៀនភូមិវិទ្យា ជំពូកទី ២ មេរៀនទី ៣ និងទី ៤ ដែលរៀបចំឡើងយ៉ាងខ្លី ខ្លឹម និងងាយស្រួលទន្ទិញសម្រាប់ត្រៀមប្រឡង ដើម្បីទទួលបានពិន្ទុពេញ៖

១. ភូមិសាស្ត្ររូប (Physical Geography)៖ លក្ខណៈធម្មជាតិ និងទីតាំង

• លក្ខណៈអាកាសធាតុវាលលំហក្តៅ៖ មានភាពស្ងួតហែងខ្លាំង ភ្លៀងធ្លាក់តិច (ក្រោម 250mm/ឆ្នាំ) និងមិនទៀងទាត់។ សីតុណ្ហភាពខុសគ្នាខ្លាំងរវាងថ្ងៃនិងយប់ (ថ្ងៃក្តៅដល់ $50^{\circ}C$ យប់ត្រជាក់ដល់ $-4^{\circ}C$)។
• សណ្ឋានដីប្លែកៗ៖
  • អ៊ែក (Ergs)៖ ជាវាលខ្សាច់ដែលមានផ្ទុកខ្សាច់ធំៗ មានសភាពដូចទឹករលក។
  • វ៉ិច (Regs)៖ ជាវាលក្រួស និងថ្ម ដែលខ្យល់បក់យកខ្សាច់ចេញអស់។
  • កើត (Oueds)៖ ជាផ្លូវទឹក ឬស្ទឹងនៅក្នុងវាលលំហ ដែលមានទឹកតែពេលភ្លៀងខ្លាំងប៉ុណ្ណោះ។
• ជីវចម្រុះ៖ រុក្ខជាតិមានស្លឹកជាបន្លា ឬចាក់ឫសជ្រៅ (ដើមល)។ សត្វមានតិចតួចដូចជា អូដ្ឋ ប្រើស និងពស់វែក។

២. ភូមិសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ច (Economic Geography)៖ កសិកម្ម និងស្ថិតិសំខាន់ៗ

សកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចនៅវាលលំហ៖

• កសិកម្មអាស៊ីស (Oasis)៖ ការដាំដុះដើមល ឈើហូបផ្លែ និងបន្លែ ដោយប្រើទឹកពីអណ្តូង (ផុកការ៉ា) ឬទន្លេ។
• សកម្មភាពទំនើប៖ អាជីវកម្មប្រេងកាត និងឧស្ម័នធម្មជាតិ នៅអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត និងលីប៊ី។

ស្ថិតិមហន្តរាយ៖

• វាលលំហកម្ម ប៉ះពាល់ដីអស់ 4 500 លានហិចតា ក្នុងពិភពលោក។
• វាលលំហកម្មធ្វើឱ្យខាតបង់ផលិតផលកសិកម្មប្រចាំឆ្នាំអស់ 26 000 លានដុល្លារ។
• ជារៀងរាល់ 20 នាទីម្តង មានប្រភេទសត្វ ឬរុក្ខជាតិមួយប្រភេទត្រូវផុតពូជ។

៣. គំនិតទាក់ទងនឹងផែនទី និងតំបន់សំខាន់ៗ (Map Concepts)

• តំបន់រងគ្រោះដោយវាលលំហកម្មខ្លាំង៖ តំបន់សាហែល (អាហ្វ្រិក), មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាស៊ីខាងលិច។
• វាលលំហធំៗលើលោក៖ វាលលំហសាហារ៉ា (ធំជាងគេ), អារ៉ាប៊ី, អូស្ត្រាលី, និងកាឡាហាវី។
• បញ្ហាសមុទ្រអារ៉ាល់ (Aral Sea)៖ រួមផ្ទៃតូចអស់ជាង 40% ដោយសារការយកទឹកទន្លេអាមួដារីយ៉ា និងសៀដារីយ៉ា ទៅស្រោចស្រពដំណាំកប្បាសហួសកម្រិត។

៤. ពាក្យគន្លឹះសំខាន់ៗ (Keywords & Definitions)

• វាលលំហកម្ម (Desertification)៖ គឺជាដំណើររីកធំឡើងនៃវាលលំហ ឬការប្រែផ្លាយដីពីដាំដុះបាន ទៅជាដីអស់ជីជាតិប្រើការលែងកើត។
• អាស៊ីស (Oasis)៖ គឺជាកោះបៃតងកណ្តាលវាលលំហ ដែលមានដង្ហើមទឹក និងរុក្ខជាតិដុះដាល។
• ការផុតពូជ (Extinction)៖ ការបាត់បង់ប្រភេទណាមួយទាំងស្រុងពីផែនដី នៅពេលសមាជិកចុងក្រោយស្លាប់។
• ប្រភេទសាមី (Endemic Species)៖ ប្រភេទសត្វ ឬរុក្ខជាតិដែលមានតែក្នុងតំបន់មួយជាក់លាក់ (ឧទាហរណ៍៖ % នៃរុក្ខជាតិនៅកម្ពុជា)។
• រ៉ាំសា (Ramsar)៖ អនុសញ្ញាស្តីពីការអភិរក្ស និងប្រើប្រាស់ធនធានតំបន់ដីសើមអន្តរជាតិ។