ថ្នាក់ទី១១ ផែនដី មេរៀនទី ១, ២, ៣,៤, ៥ និង ៦ ជំពូកទី ២ មេរៀនទី ១, ២,៣,៤

ក្នុងនាមជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របរិស្ថាន ខ្ញុំបានរៀបចំសេចក្ដីសង្ខេបមេរៀនជំពូកទី ១ (មេរៀនទី ១, ២ និង ៣) យ៉ាងខ្លី ខ្លឹម និងងាយស្រួលទន្ទិញ ដើម្បីត្រៀមប្រឡងឱ្យបានពិន្ទុពេញដូចខាងក្រោម៖

១. ប្រព័ន្ធ និងទម្រង់ផែនដី (Earth Systems & Structure)

• កំណកំណើតផែនដី៖ កើតឡើងប្រហែល ៤ ៦០០ លានឆ្នាំមុន។
• ស្រទាប់ផែនដី (បែងចែកតាមសមាសធាតុផ្សំ)៖ មាន ៣ ស្រទាប់៖
  • សំបកផែនដី (Crust): ស្រទាប់ក្រៅបង្អស់ សម្បូរអុកស៊ីសែន និងស៊ីលីស្យូម។ មានសំបកទ្វីប (ក្រានីត) និងសំបកមហាសមុទ្រ (បាសាល់)។
  • ម៉ង់តូ (Mantle): ស្រទាប់កណ្តាល ក្រាស់ជាងគេ (២ ៩០០ គ.ម) សម្បូរដែក និងម៉ាញ៉េស្យូម។
  • ស្នូល (Core): ស្រទាប់ក្នុងបង្អស់ សម្បូរដែក និងនីកែល។
• ស្រទាប់ផែនដី (បែងចែកតាមលក្ខណៈរូប)៖ មាន ៥ ស្រទាប់៖
  • មណ្ឌលថ្ម (Lithosphere): ស្រទាប់រឹងក្រៅបង្អស់ (សំបក + ម៉ង់តូផ្នែកលើ)។
  • មណ្ឌលខាប់ (Asthenosphere): ស្រទាប់ទន់ដែលផ្លាកតិចតូនិចរអិលពីលើ។
  • មណ្ឌលកណ្តាល (Mesosphere): ស្រទាប់រឹងខាងក្រោមមណ្ឌលខាប់។
  • ស្នូលក្រៅ (Outer Core): ជាស្រទាប់ រាវ (បង្កើតដែនម៉ាញ៉េទិច)។
  • ស្នូលក្នុង (Inner Core): ជាស្រទាប់ រឹង និងហាប់ណែនបំផុត។

២. កម្លាំងទំនាញ និងដែនម៉ាញេទិច (Gravity & Magnetism)

• ច្បាប់ទំនាញសកល (ញូតុន): កម្លាំងទំនាញអាស្រ័យលើកត្តា ២ គឺ ម៉ាស (ម៉ាសធំ ទំនាញខ្លាំង) និង ចម្ងាយ (ចម្ងាយឆ្ងាយ ទំនាញខ្សោយ)៖
• តុល្យភាពគន្លង (Orbit): ផែនដីស្ថិតក្នុងគន្លងបានដោយសារបន្សំរវាង កម្លាំងទំនាញ និង និចលភាព។
• ដែនម៉ាញេទិចផែនដី៖ កើតពីចរន្តលំហូរនៃ ស្នូលក្រៅ។
  • តួនាទី៖ រាំងស្ទាក់ភាគល្អិតមានបន្ទុកអគ្គិសនីពីព្រះអាទិត្យ កុំឱ្យបំផ្លាញកោសិកាភាវៈរស់។
  • បាតុភូត៖ បង្កើតឱ្យមាន សំរាងប៉ូល (Aurora) នៅតំបន់មណ្ឌលអ៊ីយ៉ុង។

៣. បញ្ហាបរិស្ថាន និងដំណោះស្រាយ (Environmental Issues & Solutions)

• បញ្ហា៖ កាំរស្មីស្វាយអ៊ុលត្រា (UV) ដ៏មានគ្រោះថ្នាក់៖ អាចបំផ្លាញសម្ភារៈសេនេទិច និងជាលិកាភាវៈរស់។
• ដំណោះស្រាយ (ការពារដោយធម្មជាតិ)៖
  • ស្រទាប់អូសូន ($O_3$): ស្ថិតក្នុងមណ្ឌលអាកាសស្ងប់ ដើរតួជាខែលការពាររស្មីស្វាយអ៊ុលត្រា។
  • ខ្សែក្រវាត់រំភាយរស្មីវ៉ាន់អាឡែន: រាំងស្ទាក់ភាគល្អិតមានបន្ទុកអគ្គិសនីក្នុងបរិយាកាសជាន់ខ្ពស់។

៤. ពាក្យគន្លឹះសំខាន់ៗសម្រាប់ទន្ទិញ (Key Terminology)

• និចលភាព (Inertia): ទំនោរនៃវត្ថុក្នុងការទប់ទល់នឹងការប្រែប្រួលចលនា។
• រលករញ្ជួយដី (Seismic Waves): ឧបករណ៍ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រើដើម្បីសិក្សាពីទម្រង់ក្នុងផែនដី (រលក P និង S)។
• អេលីបសូអ៊ុត (Oblate Spheroid): រូបរាងផែនដីដែលប៉ោងត្រង់អេក្វាទ័រ និងសំប៉ែតត្រង់ប៉ូល។
• ចំណុចកំណក: សីតុណ្ហភាពដែលចំហាយទឹកចាប់ផ្តើមកកជាដំណក់ទឹក ឬក្រាមទឹកកក។

៥. ការពន្យល់ដ្យាក្រាមសំខាន់ៗ (Diagram Explanations)

• ដ្យាក្រាមស្រទាប់ផែនដី (រូបទី ៥): បង្ហាញពីការបែងចែកតាមលក្ខណៈរូប។ ចំណុចសំខាន់គឺ មណ្ឌលខាប់ ជាកន្លែងដែលសិលាហូរយឺតៗ និង ស្នូលក្រៅ ជាវត្ថុរាវដែលវិលបង្កើតដែនម៉ាញ៉េទិច។
• ដ្យាក្រាមគន្លងព្រះចន្ទ (រូបទី ២): បង្ហាញថាបើគ្មានទំនាញ ព្រះចន្ទនឹងហោះចេញតាមទិសដៅត្រង់ (និចលភាព)។ បើគ្មាននិចលភាព ព្រះចន្ទនឹងធ្លាក់បុកផែនដី។ កម្លាំងទាំងពីរនេះធ្វើឱ្យវាមានគន្លងជារង្វង់។
• ដ្យាក្រាមខ្សែដែនម៉ាញេទិច (រូបទី ៣): បង្ហាញពីខ្សែដែនម៉ាញេទិចព័ទ្ធជុំវិញផែនដី ចេញពីប៉ូលមួយទៅប៉ូលមួយទៀត ដើម្បីការពារផែនដីពីខ្យល់ព្រះអាទិត្យ។

សូមជូនពរឱ្យប្រឡងជាប់បាននិទ្ទេស A គ្រប់ៗគ្នា!

---

ក្នុងនាមខ្ញុំជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របរិស្ថាន ខ្ញុំសូមជូនសេចក្តីសង្ខេបមេរៀនជំពូកទី ១ (មេរៀនទី ៤, ៥ និង ៦) ដែលផ្តោតសំខាន់លើចំណុចចេញប្រឡង ងាយយល់ និងងាយទន្ទេញដូចខាងក្រោម៖

[Image of Tectonic plate boundaries convergent divergent transform]

១. ប្រព័ន្ធ និងដំណើរការរបស់ភពផែនដី (Systems)

• ទម្រង់ក្នុងរបស់ផែនដី៖ ផែនដីចែកជា ៣ ស្រទាប់តាមសមាសធាតុផ្សំគឺ សំបក (ស្តើងជាងគេ), ម៉ង់តូ (ក្រាស់ជាងគេ ៦៧%), និងស្នូល (ហាប់ណែន មានដែកនិងនីកែល)។
• ប្រព័ន្ធផ្លាកតិចតូនិច៖ មណ្ឌលថ្មរបស់ផែនដីបានប្រេះបែកជាបំណែកៗហៅថា ផ្លាកតិចតូនិច ដែលរសាត់លើមណ្ឌលខាប់។
• កម្លាំងចលករ៖ ចលនារបស់ផ្លាកកើតឡើងដោយសារកម្លាំង ៣ គឺ កម្លាំងទ្រនុងរុញ, កម្លាំងរង្វល់រូបធាតុក្នុងម៉ង់តូ, និងកម្លាំងទំនាញនៃមណ្ឌលថ្ម។

២. បញ្ហាប្រឈម និងដំណោះស្រាយ (Issues & Solutions)

• គ្រោះរញ្ជួយដី៖ បង្កឱ្យមានការរលំអគារ, ភក់រាវ, និងរលកស៊ូណាម៉ិ។
  • ដំណោះស្រាយ/ការការពារ៖ ត្រៀមអាហារនិងសម្ភារសង្គ្រោះ, ពេលរញ្ជួយត្រូវក្រាបក្រោមតុ, ក្រោយរញ្ជួយត្រូវនៅឆ្ងាយពីខ្សែភ្លើងនិងកញ្ចក់បែក។
• បន្ទុះភ្នំភ្លើង៖ បង្កការបំផ្លាញដោយកំអែភ្នំភ្លើង និងផ្សែងពុល។
  • ដំណោះស្រាយ៖ ការតាមដានសកម្មភាពម៉ាក់ម៉ា និងការកំណត់តំបន់គ្រោះថ្នាក់ (Ring of Fire)។

៣. បទានុក្រមសំខាន់ៗសម្រាប់ទន្ទេញ (Terminology)

• ផ្លាកតិចតូនិច (Plate Tectonics): ទ្រឹស្តីដែលពន្យល់ថា មណ្ឌលថ្មផែនដីប្រេះជាបំណែក និងធ្វើចលនាលើមណ្ឌលខាប់។
• ផូស៊ីល (Fossil): ស្លាកស្នាមនៃបុរេសារពាង្គកាយដែលបន្សល់ទុកក្នុងសិលា។
• រញ្ជួយដី (Earthquake): រំញ័រដែលកើតពីចលនាសិលាក្រោមផ្ទៃផែនដី។
• ម៉ាក់ម៉ា (Magma) និងកំអែ (Lava): ម៉ាក់ម៉ាជាសិលារាវក្នុងផែនដី ចំណែកកំអែជាម៉ាក់ម៉ាដែលហូរចេញមកលើផ្ទៃដី។
• ផលផ្ទះកញ្ចក់ (Greenhouse Effect): ដំណើរកម្ដៅរបស់ផែនដីដែលឧស្ម័នក្នុងបរិយាកាសឃាំងជាប់ថាមពលកម្ដៅ។
• ស៊ីលីកា (Silica): សារធាតុក្នុងម៉ាក់ម៉ា បើវាមានភាគរយច្រើន នាំឱ្យភ្នំភ្លើងផ្ទុះខ្លាំង។

៤. ការពន្យល់រូបភាព និងដ្យាក្រាមសំខាន់ៗ (Diagram Explanations)

• ព្រំដែនផ្លាកតិចតូនិច ៣ ប្រភេទ៖
  • ព្រំដែនជំនួបគ្នា (Convergent): ផ្លាកបុកគ្នា បង្កើតជាភ្នំខ្ពស់ ឬរអិលចុះក្រោមគ្នា (តំបន់ជំនួបគ្នា)។
  • ព្រំដែនបែកចេញពីគ្នា (Divergent): ផ្លាកញែកចេញពីគ្នា បង្កើតជាមហាសមុទ្រថ្មី និងទ្រនុងកណ្តាលមហាសមុទ្រ។
  • ព្រំដែនជ្រួសគ្នា (Transform): ផ្លាករអិលប៉ះគ្នា បង្កើតជាបំណាក់ស្រុត និងការរញ្ជួយដីខ្លាំង។
• រលករញ្ជួយដី៖
  • រលក P: លឿនបំផុត ឆ្លងកាត់បានទាំងរឹង រាវ និងឧស្ម័ន។
  • រលក S: លឿនបន្ទាប់ពី P ឆ្លងកាត់បានតែរូបធាតុរឹង។
  • រលក L: យឺតជាងគេ តែបំផ្លាញខ្លាំងបំផុតនៅផ្ទៃលើដី។
• ប្រភេទសណ្ឋានដីភ្នំភ្លើង៖
  • ភ្នំភ្លើងខែល: រាងប៉ោងទាប មកពីកំអែរាវហូរបានឆ្ងាយ (ឧ. ភ្នំម៉ូណាគា)។
  • ភ្នំភ្លើងសមាស: រាងសាជីខ្ពស់ កើតពីបន្ទុះខ្លាំងនិងស្ងប់ឆ្លាស់គ្នា (ឧ. ភ្នំហ្វូជី)។

---

នេះគឺជាសេចក្តីសង្ខេបមេរៀនសម្រាប់ត្រៀមប្រឡង ដែលដកស្រង់ចេញពីជំពូកទី ២ មេរៀនទី ១ និងទី ២ នៃសៀវភៅផែនដីនិងបរិស្ថានវិទ្យា ថ្នាក់ទី ១១ ក្នុងទម្រង់ខ្លី ខ្លឹម និងងាយស្រួលទន្ទិញដើម្បីទទួលបានពិន្ទុពេញ៖

[Image of Water cycle diagram evaporation condensation precipitation]

១. ប្រព័ន្ធ និងវដ្តធម្មជាតិ (Systems & Cycles)

វដ្តទឹក (The Water Cycle):
គឺជាចលនាឥតឈប់ឈរនៃទឹកពីប្រភពទឹកនានាទៅក្នុងមណ្ឌលអាកាស រួចធ្លាក់ត្រឡប់មកកាន់ប្រភពដើមវិញ។ វដ្តទឹកមាន ៣ ដំណាក់កាលសំខាន់៖

• រំហួត (Evaporation): ទឹករាវប្រែក្លាយជាឧស្ម័ន (ចំហាយទឹក) ដោយសារកម្ដៅព្រះអាទិត្យ។
• កំណក (Condensation): ចំហាយទឹកចុះត្រជាក់នៅរយៈកម្ពស់ខ្ពស់ ក្លាយជាតំណក់ទឹកតូចៗប្រមូលផ្តុំគ្នាជាពពក។
• កំណកអាកាស (Precipitation): តំណក់ទឹកក្នុងពពកធ្លាក់មកលើដីវិញក្នុងទម្រង់ជា ភ្លៀង ព្រិល ឬដុំទឹកកក។

របាយទឹកលើភពផែនដី:

• ទឹកប្រៃ (មហាសមុទ្រ): ៩៧%។
• ទឹកសាប: ៣% (ក្នុងនោះ ៣/៤ ជាផ្ទាំងទឹកកក និង ១/៤ ជាទឹកក្នុងដី)។

ប្រព័ន្ធទឹកសាបលើផ្ទៃដី:

• ប្រព័ន្ធទន្លេ: កើតពីបណ្តាញខ្សែទឹក (ស្ទឹង អូរ ព្រែក) និងទន្លេមេដែលហូរក្នុងតំបន់លិចទឹក។
• អាងរងទឹកភ្លៀង: តំបន់ដីដែលមានលំហូរទឹកហូរចូលទៅក្នុងទន្លេ ឬបឹងតែមួយ។

២. បញ្ហា និងដំណោះស្រាយបរិស្ថាន (Issues & Solutions)

តាមរយៈប្រភពឯកសារក្នុងជំពូកនេះ បញ្ហាសំខាន់ៗ និងដំណោះស្រាយរួមមាន៖

• បញ្ហា៖ កង្វះខាតទឹកសាបសម្រាប់កសិកម្ម
  • ស្ថានភាព: វិស័យកសិកម្មប្រើប្រាស់ទឹកប្រមាណ ៧០% នៃបរិមាណទឹកសរុបលើលោក។ តំបន់ខ្លះពុំទទួលបានភ្លៀងទៀងទាត់ឡើយ។
  • ដំណោះស្រាយ: ការសាងសង់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ទឹកឱ្យបានទៀងទាត់។
• បញ្ហា៖ ការប្រើប្រាស់ទឹកក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្ម
  • ស្ថានភាព: ការប្រើទឹកដើម្បីធ្វើឱ្យម៉ាស៊ីនចុះត្រជាក់ និងសម្អាតផលិតផល។
  • ដំណោះស្រាយ: រោងចក្រត្រូវព្យាយាមសន្សំសំចៃទឹកដោយការប្រើប្រាស់វាឡើងវិញ (Recycle) ក្នុងដំណើរការផលិត។
• បញ្ហា៖ ការបំពុលទឹក (ពីមេរៀនសង្ខេបជំពូក)
  • ស្ថានភាព: ការបន្ថែមសារធាតុបំពុលដែលធ្វើឱ្យប៉ះពាល់អវិជ្ជមានដល់ភាវៈរស់។
  • ដំណោះស្រាយ: ការថែរក្សា ការពារកុំឱ្យមានកង្វក់ទឹក ដើម្បីរក្សាលំនឹងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។

៣. បទានុក្រមគន្លឹះដែលត្រូវទន្ទិញ (Key Terminology)

• ដង្ហើមទឹក (Aquifer): ស្រទាប់សិលាដែលស្តុកទឹក និងអាចឱ្យទឹកហូរក្នុងដីបាន។
• នីវ៉ូទឹកក្នុងដី (Water Table): ព្រំដែនរវាងតំបន់មិនឆ្អែតទឹក និងតំបន់ឆ្អែតទឹកនៅក្នុងដី។
• លំនាំទឹកផុស (Artesian Well System): ស្រទាប់សិលាជ្រាបទឹក (ដង្ហើមទឹក) ដែលស្ថិតនៅចន្លោះស្រទាប់សិលាមិនជ្រាបទឹកពីរ។
• ខ្សែចែកទឹក (Divide): តំបន់ដីខ្ពស់ដែលចែកអាងរងទឹកភ្លៀងមួយពីអាងរងទឹកភ្លៀងមួយទៀត។
• ដៃទន្លេ (Tributary): ខ្សែទឹកតូចៗដែលហូរចូលទៅក្នុងផ្លូវទឹកធំ ឬទន្លេមេ។

៤. ការពន្យល់ពីរូបភាព និងដ្យាក្រាមសំខាន់ៗ (Diagram Explanations)

• ដ្យាក្រាមវដ្តទឹក (រូបទី ១ ទំព័រ ៦២): រូបភាពនេះបង្ហាញពីចលនាវិលជុំនៃទឹក។ ថាមពលព្រះអាទិត្យធ្វើឱ្យទឹកមហាសមុទ្រហួត (រំហួត) ទៅជាចំហាយទឹកក្នុងបរិយាកាស រួចកកកជាពពក (កំណក)។ នៅពេលធ្ងន់ខ្លាំង វាក៏ធ្លាក់មកវិញជាភ្លៀងឬព្រិល (កំណកអាកាស) ហូរចូលទៅក្នុងដី ឬហូរតាមទន្លេត្រឡប់ទៅមហាសមុទ្រវិញ,។
• ដ្យាក្រាមទីតាំងទឹកក្នុងដី (រូបទី ២ ទំព័រ ៧០): រូបភាពនេះបែងចែកស្រទាប់ដីជាពីរ៖
  • តំបន់មិនឆ្អែតទឹក (Zone of Aeration): ស្រទាប់ខាងលើដែលចន្លោះសិលាផ្ទុកដោយខ្យល់ និងទឹកខ្លះៗ។
  • តំបន់ឆ្អែតទឹក (Zone of Saturation): ស្រទាប់ខាងក្រោមដែលចន្លោះសិលាត្រូវបានបំពេញដោយទឹកទាំងស្រុង។
  ចំណុចប្រសព្វរវាងតំបន់ទាំងពីរនេះហៅថា នីវ៉ូទឹកក្នុងដី,។
• បណ្តាញផ្លូវទឹកកម្ពុជា (រូបទី ៤ ទំព័រ ៧២): បង្ហាញពីប្រព័ន្ធទន្លេមេគង្គ និងទន្លេសាប។ ទន្លេមេគង្គហូរកាត់កម្ពុជាប្រវែង ៥០០ គីឡូម៉ែត្រ និងគ្របដណ្តប់ ៨៦% នៃផ្ទៃដីអាងរងទឹកភ្លៀងសរុបរបស់ប្រទេស។ បឹងទន្លេសាបគឺជាបឹងទឹកសាបធំជាងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។

---

ក្នុងនាមជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របរិស្ថាន ខ្ញុំបានរៀបចំសេចក្ដីសង្ខេបមេរៀនជំពូកទី ២ មេរៀនទី ៣ និងទី ៤ ដែលផ្ដោតសំខាន់លើមហាសមុទ្រ និងការបំពុលទឹក ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការមើល និងទន្ទិញសម្រាប់ត្រៀមប្រឡងដូចខាងក្រោម៖

១. ប្រព័ន្ធមហាសមុទ្រ និងជីវៈមណ្ឌល (Systems: Oceans & Biosphere)

• ការកកើតមហាសមុទ្រ៖ កើតឡើងប្រហែល ៤ ០០០ លានឆ្នាំមុន នៅពេលផែនដីចុះត្រជាក់ខ្លាំង រហូតធ្វើឱ្យចំហាយទឹកក្នុងបរិយាកាសកករួចធ្លាក់មកជាភ្លៀង ចាក់បំពេញតំបន់ទំនាបនៃផ្ទៃផែនដី។
• ការបែងចែកមហាសមុទ្រ៖ មាន ៤ ធំៗគឺ ប៉ាស៊ីហ្វិក (ធំ និងជ្រៅជាងគេ), អាត្លង់ទិច, ឥណ្ឌា និង អាកទិច (តូច និងរាក់ជាងគេ)។ ចំណុចជ្រៅបំផុតគឺ ស្នាមភ្លោះម៉ារីយ៉ាន (១០ ៩១១ ម៉ែត្រ)។
• សមាសធាតុគីមី៖ ទឹកមហាសមុទ្រមានជាតិប្រៃមធ្យម ៣៥ ភាគពាន់ (35g អំបិលក្នុងទឹក 1kg)។ សារធាតុរ៉ែច្រើនបំផុតគឺ សូដ្យូមក្លរួ ($NaCl$) ស្មើនឹង ៨៦% នៃរ៉ែទាំងអស់។
• ស្រទាប់សីតុណ្ហភាព៖ បែងចែកជា ៣ ស្រទាប់៖
  • តំបន់ផ្ទៃលើ (Surface Zone): ជម្រៅដល់ ៣០០ ម៉ែត្រ ក្ដៅជាងគេ និងទទួលពន្លឺព្រះអាទិត្យ។
  • តំបន់សីតុណ្ហភាពធ្លាក់ចុះខ្លាំង (Thermocline): ជម្រៅពី ៣០០ ដល់ ៧០០ ម៉ែត្រ សីតុណ្ហភាពធ្លាក់ចុះលឿនបំផុត។
  • តំបន់ជ្រៅ (Deep Zone): ពីបាត Thermocline ដល់បាតមហាសមុទ្រ សីតុណ្ហភាពមធ្យម ២ អង្សាសេ។
• ក្រុមជីវិតក្នុងសមុទ្រ៖
  • ប្លង់តុង (Plankton): សារពាង្គកាយអណ្តែតលើផ្ទៃទឹក (មានប្លង់តុងរុក្ខជាតិ និងសត្វ)។
  • ណិកតុង (Nekton): សារពាង្គកាយហែលដោយសេរី (ត្រីបាឡែន ត្រីដូហ្វីន...)។
  • បង់តូស (Benthos): សារពាង្គកាយរស់នៅបាតសមុទ្រ (ក្តាម ផ្កាយសមុទ្រ ផ្កាថ្ម...)។

២. បញ្ហាបរិស្ថាន និងដំណោះស្រាយ (Issues & Solutions)

• ការបំពុលទឹកសាប៖
  • ប្រភពចំណុច: ការបង្ហូរចេញពីទីតាំងច្បាស់លាស់ (បំពង់លូបង្ហូរពីរោងចក្រ ឬផ្ទះ)។
  • ប្រភពរាយប៉ាយ: ការបំពុលពីតំបន់ធំៗ (ជីកសិកម្ម សំណឹកដី ការកាប់ព្រៃឈើ)។
• ការបំពុលមហាសមុទ្រ៖
  • បញ្ហា: ការកំពប់ប្រេងពីនាវា, សំណល់ប្លាស្ទិច (ស្មើនឹង ៨០% នៃសំណល់សរុប), សារធាតុពុល (DDT, បារត, សំណ)។
  • បាតុភូត Eutrophication: ការកើនឡើងសារធាតុចិញ្ចឹមហួសហេតុ ធ្វើឱ្យរុក្ខជាតិទឹកដុះលឿនពេក រួចរលួយ បណ្តាលឱ្យកង្វះអុកស៊ីសែនក្នុងទឹក។
• ដំណោះស្រាយ៖
  • សហការអន្តរជាតិ (សន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៩៨៩ ហាមចាក់ចោលបារត ប្លាស្ទិច និងកាកសំណល់វិទ្យុសកម្ម)។
  • ការកំណត់ព្រំដែនសមុទ្រអន្តរជាតិ (ចម្ងាយ ២២ គ.ម ពីឆ្នេរសម្រាប់គ្រប់គ្រង)។
  • ការកែច្នៃសំណល់ និងការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាការពារការកំពប់ប្រេង។

៣. ពាក្យគន្លឹះសម្រាប់ទន្ទិញ (Terminology)

• កម្រិតជាតិប្រៃ (Salinity): បរិមាណសរុបនៃអំបិលដែលរលាយក្នុងបរិមាណសារធាតុរាវណាមួយ។
• មជ្ឈដ្ឋានបង់ទិច (Benthic): មជ្ឈដ្ឋានបាតក្រោមបង្អស់នៃមហាសមុទ្រ។
• មជ្ឈដ្ឋានប៉េឡាស៊ិក (Pelagic): មាឌទឹកទាំងមូលរបស់មហាសមុទ្រ (មិនគិតបាត)។
• ការបំពុលទឹក (Water Pollution): ការបន្ថែមសារធាតុដែលធ្វើឱ្យមានផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមានដល់ទឹក ឬភាវៈរស់ក្នុងទឹក។
• បំណិតទឹកសាប: ដំណើរការរំហួតទឹកសមុទ្រដើម្បីញែកអំបិលចេញ យកទឹកមកប្រើប្រាស់។

៤. ការពន្យល់ដ្យាក្រាមសំខាន់ៗ (Diagram Explanation)

• ក្រាបសីតុណ្ហភាពទឹកមហាសមុទ្រ (រូបទី ៦): បង្ហាញពីរបៀបដែលសីតុណ្ហភាពចុះត្រជាក់តាមជម្រៅ។ ចំណុចសំខាន់គឺនៅចន្លោះ ៣០០-៧០០ ម៉ែត្រ (Thermocline) ដែលសីតុណ្ហភាពធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុក។
• ដ្យាក្រាមភាគរយរ៉ែក្នុងទឹកសមុទ្រ (រូបទី ៥): បង្ហាញថា ក្លរួ ($Cl^-$) មាន ៥៥% និងសូដ្យូម ($Na^+$) មាន ៣០.៦% ដែលជាធាតុផ្សំចម្បងធ្វើឱ្យទឹកសមុទ្រប្រៃ។
• រូបភាពកម្រិតកំណើនជីវៈនៃសារធាតុពុល (រូបទី ២): បង្ហាញពីការកើនឡើងកំហាប់សារធាតុពុល (ដូចជា PCBs) តាមរយៈខ្សែអាហារ។ សារធាតុពុលចាប់ផ្តើមពីកម្រិតទាបក្នុងទឹក រួចកើនឡើងខ្លាំងនៅក្នុងសត្វដែលនៅចុងខ្សែអាហារ (ដូចជាសត្វរំពេ)។
• រូបភាពវដ្តទឹក (រូបទី ១): បង្ហាញពីចលនាឥតឈប់ឈរនៃទឹកតាមរយៈដំណាក់កាល រំហួត (Evaporation), កំណក (Condensation) និងកំណកអាកាស (Precipitation)។