មគ្គុទ្ទេសក៍ត្រៀមប្រឡង៖ គីមីវិទ្យា (ជំពូកទី១ មេរៀនទី១ និងទី២)

១. បញ្ជីសមីការគីមី និងប្រភេទប្រតិកម្ម (REACTION LIST)

ផ្អែកតាមខ្លឹមសារមេរៀន សមីការសំខាន់ៗដែលអ្នកត្រូវចងចាំរួមមាន៖

• ប្រតិកម្មបន្សំ (Synthesis Reaction):
  
  $2Mg(s) + O_2(g) \rightarrow 2MgO(s)$
  ការពន្យល់៖ ម៉ាញេស្យូមឆេះនៅក្នុងអុកស៊ីសែនបង្កើតបានជាម៉ាញេស្យូមអុកស៊ីត។
• ប្រតិកម្មជំនួសទោល (Single Displacement):
  
  $Mg(s) + 2HCl(aq) \rightarrow MgCl_2(aq) + H_2(g)$
  ការពន្យល់៖ លោហៈម៉ាញេស្យូមមានអំពើជាមួយអាស៊ីតក្លរីឌ្រិច រំដោះឧស្ម័នអ៊ីដ្រូសែន។
• ប្រតិកម្មជំនួសទ្វេ ឬប្រតិកម្មកករ (Double Displacement/Precipitation):
  
  $2NaOH(aq) + CuSO_4(aq) \rightarrow Cu(OH)_2(s) + Na_2SO_4(aq)$
  ការពន្យល់៖ សូលុយស្យុងសូដ្យូមអ៊ីដ្រូកស៊ីតមានអំពើជាមួយទង់ដែង(II)ស៊ុលផាត បង្កើតបានជាកករទង់ដែង(II)អ៊ីដ្រូកស៊ីតពណ៌ខៀវ។
• សមីការអ៊ីយ៉ុងសម្រួល (Net Ionic Equation):
  
  $Cu^{2+}(aq) + 2OH^-(aq) \rightarrow Cu(OH)_2(s)$
  ការពន្យល់៖ បង្ហាញតែពីអន្តរកម្មរវាងអ៊ីយ៉ុងដែលបង្កើតជាផលិតផល ដោយសម្រួលអ៊ីយ៉ុងទស្សនិក ($Na^+, SO_4^{2-}$) ចោល។

២. និយមន័យសំខាន់ៗ (DEFINITIONS)

• ម៉ូល (Mole): ជាឯកតាតាងបរិមាណសារធាតុ ដែលមានចំនួនភាគល្អិតស្មើនឹងចំនួនអាតូមដែលមានក្នុងកាបូន-១២ ចំនួន ១២ក្រាម។
• ចំនួនអាវ៉ូកាដ្រូ (Avogadro's Number): មានតម្លៃថេរ $N_A = 6.02 \times 10^{23}$ ភាគល្អិតក្នុងមួយម៉ូល។
• ម៉ាសម៉ូល (Molar Mass): ជាម៉ាសនៃសារធាតុចំនួន ១ ម៉ូល ដែលមានតម្លៃស្មើនឹងម៉ាសអាតូមធៀប ឬម៉ាសម៉ូលេគុលធៀបគិតជាក្រាម ($g/mol$)។
• វ៉ាឡង់ (Valence): ជាលទ្ធភាពចូលផ្សំរវាងអាតូម ឬរ៉ាឌីកាល់ជាមួយធាតុដទៃទៀត។
• រូបមន្តងាយ (Empirical Formula): ជារូបមន្តដែលបង្ហាញពីផលធៀបចំនួនអាតូមទាបបំផុតនៃធាតុបង្កក្នុងសមាសធាតុ។
• កំហាប់ជាម៉ូល (Molar Concentration): ជាចំនួនម៉ូលនៃធាតុរលាយក្នុងសូលុយស្យុង ១ លីត្រ (ឬ $1 dm^3$)។

៣. និន្នាការ និងវិធានសំខាន់ៗ (RULES & TRENDS)

• វិធាននៃការសរសេរនិមិត្តសញ្ញា៖ ប្រើតួអក្សរធំនៅខាងដើម បើមានតួទី២ ឬទី៣ ត្រូវសរសេរជាអក្សរតូច។
• ច្បាប់អាវ៉ូកាដ្រូ៖ ក្នុងលក្ខខណ្ឌសីតុណ្ហភាព និងសម្ពាធដូចគ្នា មាឌប៉ុនគ្នានៃគ្រប់ឧស្ម័នមានចំនួនម៉ូលេគុលស្មើគ្នា។
• មាឌម៉ូលស្តង់ដារ ($V_m$):
  • នៅលក្ខខណ្ឌស្តង់ដារ ($0^\circ C, 1 atm$): $V_m = 22.4 L/mol$។
  • នៅសីតុណ្ហភាពបន្ទប់ ($25^\circ C$): $V_m = 24 L/mol$។
• វ៉ាឡង់ និងបន្ទុក៖ ចំនួនវ៉ាឡង់នៃធាតុស្មើនឹងចំនួនបន្ទុកនៅលើអ៊ីយ៉ុងរបស់វា។

៤. មគ្គុទ្ទេសក៍ការគណនា (CALCULATION GUIDE)

1. ជំហានទី១៖ រកចំនួនម៉ូល ($n$)
   • តាមម៉ាស៖ $n = \frac{m}{M}$ (ម៉ាសចែកម៉ាសម៉ូល)។
   • តាមមាឌឧស្ម័ន៖ $n = \frac{V}{V_m}$។
   • តាមចំនួនភាគល្អិត៖ $n = \frac{N}{N_A}$។
2. ជំហានទី២៖ គណនាសមាសភាពភាគរយ (%)
   
   $% \text{ធាតុ} = \frac{\text{ចំនួនអាតូម} \times A_r}{M_r} \times 100%$។
3. ជំហានទី៣៖ គណនាម៉ាសធាតុបង្កក្នុងសមាសធាតុ
   
   $m_{\text{ធាតុ}} = \frac{\text{ចំនួនអាតូម} \times A_r}{M_r} \times m_{\text{ភាគសំណាក}}$។
4. ជំហានទី៤៖ គណនាតាមសមីការ (Stoichiometry)
   • សរសេរសមីការ និងថ្លឹងឱ្យមានលំនឹង។
   • ប្តូរបរិមាណដែលស្គាល់ទៅជាម៉ូល។
   • ប្រើសមាមាត្រមេគុណស្ដីគីយ៉ូមេត្រីដើម្បីរកម៉ូលអង្គធាតុដែលចង់ដឹង។
   • ប្តូរម៉ូលទៅជាខ្នាតដែលប្រធានសួរ ($g, L...$)។

៥. ល្បិចចងចាំ (MNEMONICS & TRICKS)

• ល្បិចផ្លាស់ប្តូរវ៉ាឡង់ (The Swap Trick): ប្រសិនបើធាតុ A មានវ៉ាឡង់ $x$ និង B មានវ៉ាឡង់ $y$ នោះរូបមន្តគឺ $A_y B_x$។
• មេគុណអាវ៉ូកាដ្រូ៖ ចងចាំលេខ "6.02" ជា "មួយឡូសម្រាប់អ្នកគីមី" ដើម្បីរាប់អាតូម។
• ភាពរូបក្នុងសមីការ៖ (s) = រឹង (Solid), (l) = រាវ (Liquid), (g) = ឧស្ម័ន (Gas), (aq) = រលាយក្នុងទឹក (Aqueous)។
• ចំណុចពិសេសត្រូវប្រយ័ត្ន៖ ធាតុអសកម្ម (ឧស្ម័នកម្រ) មានវ៉ាឡង់ស្មើសូន្យ មិនអាចបង្កើតជាសមាសធាតុបានទេ។ ក្នុងការថ្លឹងសមីការ ត្រូវអនុវត្តតាមច្បាប់រក្សាម៉ាស (ចំនួនអាតូមមុននិងក្រោយប្រតិកម្មត្រូវស្មើគ្នា)។

---

១. បញ្ជីសមីការគីមីសំខាន់ៗ (REACTION LIST)

ខាងក្រោមនេះគឺជាការស្រង់ចេញនូវរាល់ប្រតិកម្មគីមីក្នុងមេរៀនទី១ និងទី២ នៃជំពូកលោហៈ ព្រមទាំងតុល្យការ និងការបញ្ជាក់ប្រភេទប្រតិកម្ម៖

ក. លោហៈជាមួយទឹក (Metal + Water):

• $2K(s) + 2H_2O(l) \rightarrow 2KOH(aq) + H_2(g)$ (ប្រតិកម្មខ្លាំងក្លា/បន្ទុះ)
• $Ca(s) + 2H_2O(l) \rightarrow Ca(OH)_2(aq) + H_2(g)$ (ប្រតិកម្មរហ័ស)
• $Mg(s) + H_2O(g) \xrightarrow{t^\circ} MgO(s) + H_2(g)$ (ជាមួយចំហាយទឹក)
• $3Fe(s) + 4H_2O(g) \xrightarrow{t^\circ} Fe_3O_4(s) + 4H_2(g)$ (ប្រតិកម្មយឺតជាមួយចំហាយទឹក)

ខ. លោហៈជាមួយអាស៊ីត (Metal + Acid):

• $Mg(s) + 2HCl(aq) \rightarrow MgCl_2(aq) + H_2(g)$ (ប្រតិកម្មជំនួសទោល)
• $Fe(s) + 2HCl(aq) \rightarrow FeCl_2(aq) + H_2(g)$
• $2Al(s) + 6HCl(aq) \rightarrow 2AlCl_3(aq) + 3H_2(g)$

គ. ប្រតិកម្មជំនួសក្នុងសូលុយស្យុង និងអុកស៊ីត (Displacement Reactions):

• $Zn(s) + CuSO_4(aq) \rightarrow ZnSO_4(aq) + Cu(s)$ (Zn សកម្មជាង Cu)
• ប្រតិកម្មទែមីត (Thermit): $2Al(s) + Fe_2O_3(s) \rightarrow 2Fe(l) + Al_2O_3(s)$ (ប្រើសម្រាប់ផ្សារផ្លូវដែក)

ឃ. ប្រតិកម្មក្នុងឡស្លដែក (Extraction of Iron):

• ការបង្កើតកម្ដៅ៖ $C(s) + O_2(g) \rightarrow CO_2(g) + \text{កម្ដៅ}$
• ការបង្កើតភ្នាក់ងាររេដុករ៖ $CO_2(g) + C(s) \rightarrow 2CO(g)$
• រេដុកម្មរ៉ែដែក៖ $Fe_2O_3(s) + 3CO(g) \rightarrow 2Fe(l) + 3CO_2(g)$
• ការជម្រះភាពមិនសុទ្ធ (បង្កើតអាចម៍រ៉ែ)៖
  • $CaCO_3(s) \rightarrow CaO(s) + CO_2(g)$ (បំបែកដោយកម្ដៅ)
  • $CaO(s) + SiO_2(s) \rightarrow CaSiO_3(l)$ (អាចម៍រ៉ែ/Slag)

២. និយមន័យសំខាន់ៗ (DEFINITIONS)

• លោហៈ (Metal): ធាតុដែលមានរស្មីផ្លេក ចម្លងអគ្គិសនី និងកម្ដៅបានល្អ អាចផែជាសន្លឹក ឬហូតជាលួសបាន。
• សំលោហៈ (Alloy): ល្បាយនៃលោហៈពីរ ឬច្រើន ឬលោហៈជាមួយអលោហៈ ដើម្បីបង្កើនរបឹង និងគុណភាព。
• ស៊េរីសកម្មភាពគីមី (Reactivity Series): លំដាប់នៃធាតុគីមីដែលរៀបតាមលទ្ធភាពបោះបង់អេឡិចត្រុង (ពីខ្លាំងទៅខ្សោយ)。
• យោបកលោហៈ (Extraction of Metals): វិធីសាស្រ្តញែកលោហៈចេញពីរ៉ែរបស់វា。
• ការឡើងច្រែះ (Corrosion): ប្រតិកម្មអុកស៊ីដូរេដុកម្មរវាងដែក ជាមួយទឹក និងអុកស៊ីសែនក្នុងបរិយាកាស。
• អាចម៍រ៉ែ (Slag): សារធាតុដែលកើតពីប្រតិកម្មរវាង $CaO$ និងភាពមិនសុទ្ធ $SiO_2$ ក្នុងឡស្លដែក。

៣. និន្នាការនៃស៊េរីសកម្មភាព (REACTIVE TRENDS)

• លោហៈសកម្មខ្លាំង (K, Na, Ca, Mg, Al): ស្ថិតនៅខាងដើមស៊េរី ពិបាកធ្វើយោបក (ត្រូវប្រើអគ្គិសនីវិភាគ) និងងាយរងកំណូត。
• លោហៈសកម្មមធ្យម (Zn, Fe, Sn, Pb): អាចធ្វើយោបកដោយប្រើកាបូន (ធ្យូងកូក) ជារេដុករ。
• លោហៈអសកម្ម (Cu, Ag, Au): មិនមានប្រតិកម្មជាមួយទឹក ឬអាស៊ីតរាវទេ ហើយមាសអាចរកឃើញក្នុងធម្មជាតិជាអង្គធាតុទោល。

៤. ណែនាំការគណនាស្ទើកូមេទ្រី (CALCULATION GUIDE)

1. ជំហានទី១៖ សរសេរសមីការតុល្យការឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។
2. ជំហានទី២៖ បំប្លែងទិន្នន័យដែលគេឱ្យ (ម៉ាស $m$ ឬមាឌ $V$) ទៅជាចំនួនម៉ូល ($n$)៖
   • $n = \frac{m}{M}$ ($M$: ម៉ាសម៉ូល)
   • $n = \frac{V}{V_m}$ ($V_m$: មាឌម៉ូល $= 22.4L$ នៅ STP ឬ $24L$ នៅ RTP)
3. ជំហានទី៣៖ ប្រើសមាមាត្រម៉ូលតាមមេគុណក្នុងសមីការ ដើម្បីរកចំនួនម៉ូលអង្គធាតុដែលចង់រក។
4. ជំហានទី៤៖ បំប្លែងចំនួនម៉ូលនោះត្រឡប់ទៅជាម៉ាស ឬមាឌវិញតាមសំណួរ។
5. ជំហានទី៥ (ករណីមានទិន្នផល)៖
   $\text{ទិន្នផល } % = \frac{m_{\text{ពិសោធន៍}}}{m_{\text{ទ្រឹស្តី}}} \times 100$。

៥. បច្ចេកទេសចងចាំ (MNEMONICS)

ដើម្បីចងចាំ ស៊េរីសកម្មភាពគីមីលោហៈ ឱ្យបានឆាប់រហ័ស (K Na Ca Mg Al Zn Fe Ni Sn Pb H Cu Hg Ag Pt Au)៖

"កុំ នាំ គ្នា រក មាស ប្រាក់ ស័ង្កសី ដែក នីកែល សំណ សំណប៉ាហាំង អ៊ីដ្រូសែន ទង់ដែង បារត ប្រាក់ ប្លាទីន មាស"

(Trick: ចងចាំថាធាតុនៅមុខ H អាចរំដោះឧស្ម័ន $H_2$ ពីអាស៊ីតបាន ឯធាតុនៅក្រោយ H មិនអាចទេ)។

កំណត់សម្គាល់ពិសេស៖ អាលុយមីញ៉ូម ($Al$) ថ្វីបើជាលោហៈសកម្មខ្លាំង តែវាធន់នឹងកំណូត ព្រោះវាបង្កើតស្រទាប់អុកស៊ីត ($Al_2O_3$) ស្តើងការពារផ្ទៃខាងក្រៅយ៉ាងជិត។